İran Azərbaycanının müxtəlif insan haqları təşkilatları bildirirlər ki, noyabrın 15-də ETTELAAT əməkdaşları Səttərxanın məzarı üstə toplanan azərbaycanlıların təxminən 15-i həbs edib.

Yüzlərlə azərbaycanlı milli qəhrəmanının ölümünün 93-cü ildönümü münasibəti ilə onun Tehranın cənubunda yerləşən Şah-Əbdüləzim məscidindəki məzarı ətrafında dinc tədbir keçirmək istəyib. Lakin ETTELAAT məzarın ətrafına çoxlu qüvvə gətirərək mərasimin keçirilməsinə mane olmağa cəhd göstərib.

Mərasim iştirakçıları ilə ETTELAAT qüvvələri arasında yaranan qarşıdurmadan sonra onların bəzisi həbs edilib.

Fəalların bu günə qədər harada saxlandığı bilinmir.

Eyni zamanda İranın rəsmi xəbər mənbələri birdir ki sentyabrın 16-da Səttərxanın yaşadığı tarixi binanın böyük bir hissəsinin uçurulmasından sonra, İran hökuməti binanı tarixi abidə olduğunu elan edib və onun qoruyub bərpa edilməsinə çalışır.

Təbriz əhalisi Səttərxanın yaşadığı tarixi binanın uçurulmasına kəskin etirazlarını bildirmişdilər.

Azərbaycan Siyasi Məhbuslarını Müdafiə Komitəsi (ASMƏK) ötən həftə Əli Hacməhəmmədi adında bir fəalın Sulduz şəhərinin ETTELAAT əməkdaşları tərəfindən həbs edilib, şəhər həbsxanasına aparıldığını bildirir.

Cənab Hacməhəmmədi bundan öncə 2006-cı ildə «Beynəlxalq Ana Dili Günü» münasibəti ilə keçirilən aksiyalarda iştirak etdiyinə görə həbs edilmişdi. Həmin vaxt Sulduz Cəza Məhkəməsi fəalı 4 ay şərti həbs, 30 zərbə şallaq və 2200 dollar məbləğində nağd pul cəriməsinə məhkum etmişdi.

Məlumatda bildirilir ki, yoxsul şəraitdə fəhlə işləyən Ə.Hacməhəmmədi cəriməni ödəyə bilmədiyindən yenidən həbsə salınıb. Onun son vəziyyəti barədə hər hansı bir məlumat yoxdur.

ASMƏK-in son hesabatında bildirilir ki, ötən bir ay ərzində doktor Məhəmməd Əli Heydəri, İlqar Mərəndli və Mir Qasım Seyyidinzadə adlı üç azərbaycanlı jurnalistin həbsi ilə İran zindanlarında saxlanılan jurnalistlərin say 10-a yüksəlir.

Bundan əlavə, təxminən 45 gün əvvəl Türkiyədən İrana keçərkən sərhəddə həbs edilən Ankara Universitetinin tələbəsi Məhəmməd Nüsrətinin taleyi naməlum qalır.

Hesabatda bildirilir ki, aylardan bəri Zəncan şəhərində həbs edilən Cəlil Qənilu, Bəhruz Səfəri,  jurnalist və insan haqları müdafiəçisi Səid Mətinpur, hüquqşünas Saleh Kamrani və universitet müəllimi Abdullah Abbasi Cavan ittiham edilmədən həbsdə saxlanılır. Bu həftə ərzində onların bir neçəsinə ailələri ilə görüş imkanı verilsə də, bu günə qədər müdafiə hüququndan məhrum ediliblər. Bəhruz Səfərinin həyat yoldaşı Leyla Heydəri və Səid Mətinpurun qardaşı Əlirza Mətinpur da hələ həbsdən azad edilməyib.

Həmin məlumata görə, Arazın İran sahilindəki Muğan mahalından olan fəallar Rəhim Bəhramnejad, Siyamək Təvəsülü və Həsən Balayi «qanunsuz aksiyalarda» iştirakda təqsirləndirilərək Təbriz İnqilab Məhkəməsi tərəfindən 80 şallaq zərbəsinə məhkum edilib. Dörd ay bundan əvvəl Muğanda həbs olunmuş Məsud Sultani və Həbib Mehri isə məhkəməyə qədər zəmanətlə azadlığa buraxılıb.

Ərdəbildə həbs edilən fəal Ramin Sadiqi Əsl məhkəmənin qərarıyla 50 şallaq zərbəsinə və 3300 dollar məbləğində cəriməyə məhkum edilib. Mənsur Ciddi və tələbə Əsgər Əkbərzadə barəsində isə 4 ay azadlıqdan məhrumetmə cəzası çıxarılıb. Jurnalist Elyaz Yekanlıya 20 günlük icazə verilib və məhkəmənin qərarıyla müvəqqəti azadlığa buraxılıb. Eyni zamanda Qoşaçaydan (Miyandab) olan 14 fəallın Mahabad şəhərində məhkəməsi keçirilsə də indiyədək məhkəmənin qərarı açıqlanmayıb.

Hesabat həbs olunanlardan Mustafa Meydannəvərd, Elman Nuri, Hadi Həmidi Şəfiq, İbrahim Moini, Rza Paşayi, Abbas Lisani, Əmir Abbas Bənai Kazımi, Əli Şadinin də adını çəkir.

ASMƏK sənədin sonunda siyasi fəalların, insan haqları müdafiəçilərinin, jurnalistlərin, tələbələrin həbs olunmasını, siyasi məhbuslarını vəkil tutmaq hüququndan məhrum edilməsini, etiraf almaq məqsədilə dustaqlara fiziki və psixoloji işgəncə verilməsini və məlumatların yayılmasının qarşısını almaq üçün saxlanılanların ailələrinə təzyiq göstərilməsini şiddətlə qınayır və müstəqil media qurumlarını, insan haqlarını təşkilatlarını onları müdafiə etməyə çağırır.

Xaricdə fəaliyyət göstərən «Dünya Azərbaycanlılarının Haqlarını Müdafiə Komitəsi» (DAHMK) də get-gedə artmaqda olan həbslərə öz etirazını bildirərək BMT-nin İnsan Haqları üzrə Ali Komissarlığı və insan haqlarının müdafiəsi ilə məşğul olan bir çox başqa qurumlara müraciət edib.

DAHMK Makı şəhərində həbs edilən fəalların da adını bu siyasiyə əlavə edib. Makıdan olan Möhsün Hüseynzadə, Məhəmməd Nəsiri və Teyyub İbrahimzadə bu yaxınlarda Urmiyə İnqilab Məhkəməsinin qərarı ilə 6 ay azadlıqdan məhrum ediliblər. Onlar ötən ilin sentyabrında və cari ilin may-iyun aylarında Makıda keçirilən etiraz aksiyalarında iştirak etdikləri üçün həbs olunublar. Məlumatda Teyyub İbrahimzadənin həbsdə ikən işgəncəyə məruz qaldığı və müvəqqəti olaraq, buraxıldıqdan sonra səhhətində problemlər yarandığı bildirilir.

İranın rəsmi «Fars» agentliyi xəbər verir ki, mərkəzi Təbriz olan Şərqi Azərbaycan vilayəti əhalinin savadlılığı və yazıb-oxuma qabiliyyəti baxımından İranın 33 vilayəti arasında 23-cüdür.  

Təhsil Nazirliyinin verdiyi hesabata əsasən, Şərqi Azərbaycanda yaşı 10-dan yuxarı olan əhalinin 18 faizi savadsızdır. Bu nisbət böyük şəhərlərdə 15 faiz olsa da, kənd əhalisinin 27 faizi tamamilə savadsızdır.

«Fars» agentliyi savadsızlığın qadınlar arasında daha geniş yayıldığını bildirir. Belə ki, Şərqi Azərbaycan vilayətində qadınların 24 faizi heç təhsil almayıb.

Təhsil Nazirliyinin Şərqi Azərbaycandakı nümayəndəsi Camal Piri bildirib ki, 1977-ci ildə vilayət əhalisinin yalnız 6.75 faizi ibtidai məktəb təhsili almışdısa, bu rəqəm halı-hazırda 21 faizə yüksəlib. Lakin, cənab Pirinin fikrincə, bu qaneedici deyil. Çünki, hazırda vilayətdə təxminən 607 min adam savadsızdır. Baxmayaraq ki, onlardan yalnız 1207-si qeydiyyata alınıb.

Savadsızlığın geniş yayılmasından təəssüfünü bildirən Təbrizin İmamcüməsi Möhsün Müctəhidi-Şəbüstəri noyabrın 10-da etdiyi çıxışında deyib:

«Savadsızlıq Azərbaycanın yüksək mədəniyyətinə layiq deyil... Biz bunu aradan qaldırmaq üçün əlbir olmalıyıq...».

Cənab Şəbüstəri etiraf edir ki, savadsızlığı doğuran amillərdən biri təhsil dilinin ana dilindən fərqli olmasıdır. Lakin onun fikrincə bu, həlledici amil ola bilməz: «Fars dili ölkənin rəsmi dili olduğu üçün Azərbaycan əhalisi ona daha ciddi yanaşmalı və öyrənməlidir».

Bazı mahpuslara aileleri ile görüşme imkânı sağlanmasına rağmen Zencanlı gazeteci ve insan hakları savunucusu Sa’id METİNPUR, Zencan kenti siyasi aktivistlerinden Celil GANİLU ve Behruz SEFERİ, avukat Salih KAMRANİ ve üniversite hocası Abdullah ABBASİ CAVAN halen avukat edinme hakları görmezden gelinerek tutuklu olarak inceleme ve soruşturmaların soncunu beklemekteler. Bütün bunlarla birlikte Behruz SEFERİ’nin eşi Leyla HAYDARİ ve Sa’id METİNPUR’un kardeşi Ali Rıza METİNPUR’un tutukluluğu hala devam etmektedir.

Hatırlatmalıyız İran yasaları inceleme ve soruşturma aşamasında zanlıya avukat edindirmemek hakkını mahkemeye tanımaktadır. Azerbaycanlı aktivistlerin “ülke güvenliği aleyhinde faaliyet etmek” ile suçlanmaları sıradan bir durum haline geldiğinden Ceza Kanunu’nun 128. madde fıkrası –bu madde ülke güvenliği aleyhine olan suçlarla ilgili, inceleme ve soruşturma aşamasında avukat edinmesini yargıcın isteğine tabi tutmaktadır- her zaman tutukluğun ilk aylarında Azerbaycanlı aktivistlerin avukatsız kalmasına neden olmaktadır.

Azerbaycan Siyasi Mahpuslarını Müdafaa Komitesi (ASMEK) kendi kurucu üyesi İlgar MERENDLİ’nin (Yakup SALİKİNİA) ve geniş çaptaki başka siyasi Azerbaycanlı aktivist, insan hakları savunucusu, gazeteci ve… tutuklamasını, siyasi mahpusların avukat edinmesinin önlenmesini, itiraf alma amacıyla siyasi mahpuslara fiziksel ve psikolojik işkence yapılmasını ve haberlerin yayılmasını önlemek amacıyla tutukluların ailelerine baskı uygulanmasını şiddetle kınamakta ve tüm özgür medya ve insan hakları savunma kuruluşlarını Azerbaycanlı siyasi mahpusları savunmaya çağırmaktadır.

 AZERBAYCAN’DA YENİ TUTUKLAMALAR

İlgar MERENDLİ (Yakup SALİKİ NİA): Azerbaycanlı gazeteci, insan hakları savunucusu ve Azerbaycan Siyasi Mahpuslarını Müdafaa Komitesi (ASMEK) kurucu üyesidir. 31 Ekim 2007 Çarşamba akşam saatlerinde İTTİLAAT (İstihbarat Bakanlığı) görevlilerince tutuklanmıştır. Eşi Bayan Baharek SALİKİNİA’nın söylediklerine esasen İttilaat memurları 2 saatten daha fazla bir süre ev araması yapıp aramadan sonra eşi ve eşine ait olan bazı özel eşyaları o cümleden bazı kitaplar ve kamerayı yanlarınca İttilaat’a götürmüşler. Bayan SALİKİNİA’nın söylediğine göre zapt edilen kitapların hiç birisi ülke kanunlarına aykırı mahiyet taşımamaktadır. İlgar MERENDLİ 5 Kasım Pazartesi Evin hapishanesinde eşi ile görüşmüştür.

Jurnalist, Tehran bələdiyyəsinin əməkdaşı 28 yaşlı Mir Qasım Seyyidinzadə noyabrın 1-də həbs edilib. «Savalan Səsi» xəbər saytının verdiyi məlumata görə, İran Azərbaycanının Culfa şəhərindən olan Seyyidinzadə hazırda Evin zindanının 209-cu bölümündə saxlanır.

Həbs edildikdən sonra ETTELAAT əməkdaşları onun evində axtarış aparıb, kompyuter və əlyazmalarını müsadirə ediblər.

Cənab Seyyidinzadə Tehran Universitetinin siyasi elmlər üzrə məzunudur. O, jurnalist kimi fəaliyyət göstərib və vaxtilə tələbə hərəkatının fəallarından olub.

Mir Qasım Seyyidinzadə tələbə illərində universitetin Azərbaycan və fars dilli «Düzgün xəbər» jurnalını təsis edib. Fəal universiteti bitirdikdən sonra jurnalı universitet müəllimi Doktor Məhəmməd Əli Heydəriyə tapşırıb.

Doktor Heydəri isə oktyabrın 27-də Tehranda həbs edilib. Son məlumata görə, onun da Evin həbsxanasında saxlandığı ehtimal edilir.

Bu arada Kanadada fəaliyyət göstərən iranlı hüquq müdafiəçisi və «Azərbaycan Məhbuslarını Müdafiə Assosiasiyası»nın sədri Faxtə Zəmani bildirib ki, Ərdəbil həbsxanasında saxlanan tanınmış fəal Abbas Lisaniyə qarşı təzyiqlər artıb. Belə ki, onun saxlandığı kameraya vaxtaşırı cinayətkar və canilər salınır, Lisaniyə mənəvi işgəncələr verilir.

Fəalın xanımı Ruqiyyə Lisani noyabrın 4-də həyat yoldaşı ilə zindanda görüşdükdən sonra bildirib ki, məhbus fiziki təzyiqlər altında sorğu-suala tutulur.

Hüquq müdafiəçisi xanım Zəmani isə bu haqda deyib: «Həbsxana insan haqlarına riayət olunmasına mane ola bilməz. Bütün dustaqların səhhəti və hüququ burada da qorunmalıdır. Lakin təəssüf ki, insan hüquqlarının siyasi məhbuslara tətbiq olunmamasının dönə-dönə şahidi oluruq. Cənab Lisani 18 ay həbsdə qalsa da, ağır cinayətkarlardan başqa bütün məhbuslara şamil olunan izn indiyədək ona verilməyib. O, müvəqqəti də olsa evinə gedə, kiçik yaşlı uşaqları ilə görüşə bilməyib».

Faxtə Zəmani bildirir ki, həbsdə saxlanan fəalların ailə üzvləri də davamlı olaraq təhlükəsizlik orqanlarının repressiyalarına məruz qalırlar. Onlar da həbslə təhdid edilərək, məhbus haqda xəbərləri media və insan haqları təşkilatlarına çatdırmaqdan çəkindirilirlər.

«Savalan Səsi» saytının verdiyi məlumata görə, azərbaycanlı jurnalist Yaqub Salekiniya oktyabrın 31-də Tehrandakı evində həbs olunaraq, naməlum istiqamətə aparılıb.

Cənab Salekiniya Azərbaycan Siyasi Məhbusları Müdafiə Komitəsinin qurucularından biri sayılır. O, İlqar Mərəndli təxəllüsü ilə tanınır.

Yaqub Salekiniya eyni zamanda, «Azərbaycanlı Uşaqlar Evi»nin banilərindən biridir.

Fəalın həbsinin səbəbləri və harada saxlandığı məlum deyil.

«Öyrənci» saytının verdiyi başqa bir xəbərdə bildirilir ki, Tehranın Evin zindanında saxlanan Saleh Kamraninin həyat yoldaşı həbsxana rəhbərliyinə müraciət edərək, əriylə görüşmək istədiyini bildirib. Lakin, ona S.Kamrani ilə görüşlərin qadağan olunduğu bildirilib.

Evin zindanında saxlanan başqa bir azərbaycanlı fəal, Əbdüllah Abbasi Cəvanın qardaşı isə onunla görüşməyə müvəffəq olduğunu bildirib. O, deyib ki, işgəncələr nəticəsində Əbdüllah Abbasini tanımaq mümkün deyil — Abbasi 30 kiloqramdan artıq çəki itirib və ağır durumdadır.

Hər iki fəal avqustun 18-də gecə saatlarında Zəncanda gizli şəkildə saxlanıb, Tehranın Evin zindanına aparılıblar.

Bu vaxtacan  onlara qarşı irəli sürülən ittihamların nədən ibarət olduğu aydın deyil.

İranın İSNA xəbər agentliyinin bildirdiyinə görə azərbaycanlı siyasi fəallar, universitet alimləri üzləşdikləri çətinliklərlə əlaqədar Təbriz, Üskü və Azərşəhri İran parlamentdə təmsil edən Əkbər Ələmi ilə görüşüblər.

Oktyabrın 28-də keçirilən görüşdən sonra jurnalistlərə açıqlama verən cənab Ələmi azərbaycanlıların bütün istəklərinin ölkə konstitusiyasına uyğun olduğu və bu tələbatın asanlıqla qanun çərçivəsində həyata keçirilə biləcəyini söyləyib. O deyib: 

«Təəssüf olsun ki, bəzi şəxslər Azərbaycan xalqının İslam Respublikasının konstitusiya və dövlət qanunlarına uyğun tələblərini separatçı düşüncələr kimi qiymətləndirməyə çalışırlar... Bu şəxslər işi ora gətirib çıxarıblar ki, mənim özümü də separatçıları himayə etməkdə ittiham edirlər...»

İran parlamentinin Milli Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Komissiyasının üzvü olan azərbaycanlı millət vəkili daha sonra bildirib ki, onun fikrincə ölkənin birliyi orada yaşayan bütün xalqların mənafeyi və düzgün təmsilindən asılıdır. Elə buna görə də Azərbaycan xalqının öz mədəniyyəti, dili, ədəbiyyatı və musiqisini ölkənin qanunları çərçivəsində inkişaf etdirməsi nəinki İranın parçalanması daha çox birliyinin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

İranın azərbaycanlı ziyalılarının millət vəkili ilə görüşü elə bir vaxta təsadüf edib ki, bir gün bundan əvvəl tanınmış azərbaycanlı alimlərdən İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin əməkdaşı və universitet müəllimi Məhəmmədli Heydəri qəfildən Tehranda həbs edilib.

Milli hüquqlar uğrunda apardığı fəaliyyətlərinə görə tanınan azərbaycanlı alim axşam saat dörd radələrində Tehranın Beheşti xiyabanındakı iş yerini tərk edən vaxt ETTELAAT məmurları tərəfindən gizli şəkildə nəzarət altına alınıb. Təhlükəsizlik idarəsinin əməkdaşları onun evindəki şəxsi əşyaları, kompüter və yazılı sənədlərini də müsadirə ediblər.

«Savalan Səsi» saytının verdiyi məlumata görə axtarış vaxtı evə daxil olan alimin kürəkəni də nəzarət altına alınıb və o vaxtdan bəri harada saxlandığı bilinmir.

Doktor Məhəmmədli Heydəri Təbriz və Marağa Universitetlərində beynəlxalq siyasətdən dərs keçir, vaxtilə «Düzgün» adlı tələbə jurnalının baş redaktoru olub. Lakin, hazırda nəyin əsasında tutulduğu aydın deyil. Onun harada saxlandığı barədə də məlumat yoxdur.

Son günlər milli fəaliyyətlərə meyl göstərən alim və müharibə veteranlarının həbs və məhkəməsi insan hüquqları təşkilatlarını təşvişə salıb.

Kanadada fəaliyyət göstərən «Azərbaycan Məhbuslarını Müdafiə Assosiasiyası»nın sədri, Faxtə Zəmani jurnalistlərə verdiyi açıqlamada bildirib ki, hazırda 20-dən çox tanınmış milli fəal uzunmüddətli həbs cəzası çəkir.

Həbslərdən başqa İran azərbaycanlılarının mədəni fəaliyyətlərin də ciddi şəkildə qarşısı alınır. Urmiyədən verilən xəbərlərə görə, son vaxtlar ETTELAAT toylarda belə Azərbaycan musiqiçilərinin ifasına mane olur.

Oktyabrın 25-də Ərdəbil məhkəməsi iki Azərbaycan fəalını dörd ay azadlıqdan məhrum edib. Mənsur Ciddi və Əsgər Əkbərzadə «İran İslam Respublikası əleyhinə təbliğat aparmaq»da ittiham olunurlar.

Hər iki fəal ötən ilin sentyabrında ana dilinin tədrisi tələbilə aksiyalara çağırış vərəqələri yaydıqları vaxt saxlanıb.

Vaxtilə Ərdəbilin Tibb Elmləri Universitetinin əməkdaşı olan Mənsur Ciddi İran-İraq müharibəsinin veteranıdır. Həmin müharibədə o, kimyəvi bombaların partlayışından ağır xəsarət alıb, sonradan əsir düşüb, 9 il İraqda dustaq həyatı yaşayıb.

«Savalan Səsi» xəbər saytının yaydığı məlumata görə, müalicələrə baxmayaraq, cənab Ciddi hələ də əsəb xəstəliyindən əziyyət çəkir. Xəstəliyi isə ETTELAAT təcridxanası və Ərdəbil zindanında daha da şiddətlənib.

Başqa bir xəbərə görə isə, İran Azərbaycanından olan Ankara universitetinin aspirantı Məhəmməd Nüsrəti həyat yoldaşı ilə birlikdə anasına baş çəkmək üçün vətənə qayıdarkən, sərhəddə həbs edilib.

Nüsrəti nəzarət altında ikən, anası vəfat edib. Təhlükəsizlik məmurları anasının dəfn mərasimində iştirak etmək üçün ona dörd gün möhlət verib. Bu müddət başa çatandan sonra isə M. Nüsrəti Tehranın Evin zindanına aparılıb. Bu vaxtacan onunla görüşməyə icazə verilməyib və hansı ittihamla həbs edildiyi də bəlli deyil.

Təxminən beş ay bundan əvvəl Zəncan şəhərinin ETTELAAT idarəsi tərəfindən nəzarət altına alınan jurnalist və insan haqları müdafiəçisi Səid Mətinpur, Cəlil Qənilu və Bəhruz Səfəri bu günə qədər vəkil və ya ailə üzvləri ilə görüşməkdən məhrum ediliblər.

«Savalan Səsi» saytının oktyabrın 21-də yaydığı məlumata əsasən sözü gedən fəalların səhhəti təhlükə qarşısındadır.

Avqustun 18-də gecə saatlarında gizli şəkildə nəzarət altına alınıb, Tehranın Evin zindanına aparılan hüquq müdafiəçisi Saleh Kamrani və universitet müəllimi mühəndis Abdullah Abbasi Cavan da bu günə qədər həbsxana xaricində kimsə ilə əlaqə saxlaya bilməyiblər.

Bu iki fəal Tehranın Evin həbsxanasının ETTELAAT-ın istintaq mərkəzi sayılan 209-u bölümündə saxlanır.

Eyni zamanda Səid Mətinpurun qardaşı Əlirza Mətinpur və Bəhruz Səfərinin həyat yoldaşı Leyla Heydəri avqustun 26-da Zəncanda həbs edilən gündən bəri ailə üzvləri və ya vəkillə görüşə bilməyiblər.

Adları çəkilən 7 fəalın telefon söhbətinə belə icazə verilmir. Onlara qarşı irəli sürülən ittihamların nədən ibarət olduğu və nə zaman mühakimə ediləcəkləri bilinmir.

İranda qeyri rəsmi şəkildə fəaliyyət göstərən hüquq müdafiəçiləri və beynəlxalq insan hüquqları təşkilatı «Amnesty International» bu fəalların ağır işgəncə edildiyinə inanır və onların məhkəməsiz həbs edilməsinə dəfələrlə etiraz edib.